Το Δέντρο της ζωής…

O Κώστας Μάσσος συνεχίζει να ταλανίζεται ανάμεσα στο δίπολο φύση/πολιτισμός, το οποίο αδιόρατα παραπέμπει, περισσότερο ως μεταφορά παρά ως κυριολεξία, στο αντίστοιχο ζωή/θάνατος.

Η παρούσα δουλειά του φαίνεται να χωρίζεται, σε επίπεδο θέματος, σε τρεις ενότητες ενώ σε επίπεδο τεχνικής σε δύο. Στο σύνολό της αναφέρεται στην ανθρώπινη κατάσταση και ξεδιπλώνεται θεαματικά ως εξής:

• Σκηνές αστικού περιβάλλοντος
• Σκηνές ενός φαντασιωτικού, φανταστικού και ονειρικού χώρου
• Σκηνές φυσικού περιβάλλοντος

Ως προς την τεχνική, στις δύο πρώτες ενότητες χρησιμοποιεί το ακρυλικό, ενώ στην τρίτη ενότητα ένα είδος μικτής τεχνικής από χαρτί και ακρυλικό.

Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά. Στην πρώτη ενότητα ο Κώστας εμφανίζει πόλεις – σκηνικά με την αίσθηση νεκρικής εγκατάλειψης κάτω από βαρείς ουρανούς. Σε σχέση με αυτές τις πόλεις, πότε μέσα και πότε έξω από αυτές, κινείται μια μάζα ανθρώπων προς διάφορες κατευθύνσεις, χωρίς προσανατολισμό. Πρόκειται για μορφές οι οποίες βρίσκονται, σε ψυχικό επίπεδο, μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας^. είναι δηλαδή νεκροζώντονες.

Η φύση, κατ’ ουσίαν απούσα, συνάδει με την ανθρώπινη κατάσταση μέσω ξερών δέντρων και πληθώρα πουλιών τα οποία είτε πετούν αλαφιασμένα, είτε σέρνονται στο έδαφος κυκλώνοντας σχεδόν απειλητικά, ότι πιο ζωντανό υπάρχει από τις ανθρώπινες μορφές. Πρόκειται για τα δυο άτομα, έναν άντρα και μια γυναίκα, με την αίσθηση ζωντανής σάρκας, εξ ου γυμνά και χρωματικά, τα οποία βρίσκονται υπό την απειλή θανάτου: τη γυναικεία μορφή περιβάλλουν πουλιά που δίνουν την αίσθηση ότι πλησιάζουν, διστακτικά, μια ενδεχόμενη τροφή, ενώ η ανδρική μορφή γειτνιάζει με ένα σχεδιάγραμμα στο έδαφος όπως αυτό που χρησιμοποιούν οι εγκληματολόγοι για να ορίσουν τη θέση του πτώματος.

Στη δεύτερη ενότητα μεταφερόμαστε σε έναν χώρο περισσότερο φαντασιωτικό, ονειρικό αλλά και φανταστικό. Και εδώ βαρείς ουρανοί, άνυδρη φύση καθώς και "σωροί" ανθρώπων αλλά με μια υπόνοια προσανατολισμού αυτή τη φορά. Ο περιβάλλον χώρος όπου εκτυλίσσονται οι σκηνές υποβάλλει την αίσθηση του απείρου ανάμεικτα με το χαοτικό του αδημιούργητου. Αυτή η αίσθηση του ενδιάμεσου μεταξύ άτακτου ανθρώπινου σωρού και τάξης, ενισχύεται και από την παρουσία στο έδαφος μιας στρώσης από πολύχρωμα πλακάκια δαπέδου, δίκην ψηφιδωτού, τα οποία όμως δεν σχηματίζουν κάτι το ενιαίο αλλά εμφανίζονται ως ένα σύνολο από ασύνδετα μεταξύ τους πλακάκια ωσάν να ήθελε ο Μάσσος να τονίσει ταυτόχρονα την αίσθηση της παρουσίας του ανθρώπινου μωσαϊκού, της ανθρώπινης πανσπερμίας, καθώς και την υφέρπουσα ανάγκη προσανατολισμού. Και εδώ ο ουρανός είναι βαρύς, όπως άλλωστε και ολόκληρο το κλίμα των εικόνων, με έντονα αισθητό το αδιέξοδο αλλά παράλληλα και με κάποια ανάσα διέξοδος στις σκηνές όπου τα πλακάκια δαπέδου διαμορφώνουν μια ενότητα. Στα έργα αυτά οι ουρανοί ξανοίγουν, γίνονται ανάλαφροι και το φως διάφανο. Παράλληλα οι στάσεις που υιοθετούν οι άνθρωποι δηλώνουν κίνηση προς υπερπήδηση εμποδίων. Εδώ αναφύεται  ένα αίσθημα ελπίδας το οποίο ενισχύεται και από την παρουσία μιας μετέωρης σκάλας που συνδέει γη και ουρανό. Αυτά λοιπόν αναφορικά με την ανθρώπινη συλλογικότητα. Στο ατομικό επίπεδο η ανάσα διεξόδου σηματοδοτείται με την παρουσία μέσα σε αυτόν τον χαοτικό χώρο, μικροσκοπικών σκηνών-κατοικιών οι οποίες υποβάλλουν κάτι το σταθερό,  ένα κέντρο ζωής κάτι σαν ομφαλό για την έναρξη της δημιουργίας και άρα μορφοποίησης του άμορφου και χαοτικού χώρου. Αυτή η αίσθηση κορυφώνεται στο έργο όπου εμφανίζονται ταυτόχρονα ο σκελετός μιας κιβωτού (σύμβολο σωτηρίας)× μια σκηνή - κατοικία× δυο δέντρα με κρεμασμένα πάνω τους κουρέλια-τάματα (συνήθης θρησκευτική πρακτική στην ελληνική επαρχία). Και τέλος, που είναι και το πιο σημαντικό, με την παρουσία δυο ατόμων σε στάση προσευχής, χριστιανικής και μουσουλμανικής.

Και φτάνουμε στην τρίτη ενότητα, όπου το σκηνικό αλλάζει. Εδώ κυρίαρχη είναι η φύση γεμάτη ελπίδα παρόλο το άνυδρο τοπίο. Η ίδια η τεχνική της κατασκευής της ζωγραφικής επιφάνειας, από χαρτί και χρώμα, ενισχύει την αίσθηση υλικότητας του κόσμου. Εκπέμπει ένα αίσθημα του πραγματικού σε αντίθεση με το επίπεδο και "άυλο" ακρυλικό. Ένα αίσθημα χαλάρωσης απλώνεται αδιόρατα που πηγάζει τώρα από την ανακούφιση της "ανεύρεσης" (προορισμού) ενώ υποχωρεί η ένταση της "αναζήτησης" των προηγούμενων ενοτήτων. Εδώ οι ουρανοί γίνονται ελαφρότεροι, τα πουλιά κινούνται ανάλαφρα και παρόλη την παρουσία ξερών δέντρων δίπλα σε επίφοβες καταπακτές, εντούτοις οι καταπακτές αυτές φαίνονται σαν να καλούν τον άνθρωποι να κατέβει μέσα του. Να οδηγηθεί στη βαθύτερη γνώση του εαυτού του.

Τέλος ανάμεσα σε αυτά τα άνυδρα, γκριζωπά αλλά υλικά, και ως εκ τούτου πιο πραγματικά τοπία, εμφανίζονται θαλερά και ανθισμένα δέντρα ως "το δέντρο της ζωής", ο άξονας του κόσμου γύρω από τον οποίο εκτυλίσσεται η δημιουργία. Οι άνθρωποι οργανώνονται είτε σε ευθυγραμμισμένη πορεία προς αυτό είτε σε κυκλική εγκατάσταση γύρω από αυτό.

Και η ζωή ξεκινάει!

Θα έλεγα ότι το σύνολο της δουλειάς του Κώστα Μάσσου συνιστά εν τέλει, σε μεταφορικό επίπεδο, μια πορεία, από το θάνατο στη ζωή. Πορεία με οντολογικό χαρακτήρα η οποία πραγματεύεται την αναγέννηση του ανθρώπου. Κάθε ενότητα μόνη της αποτελεί τη διάγνωση μιας πλευράς της παθολογίας της ανθρώπινης κατάστασης. Και οι τρεις μαζί στη σειρά συνθέτουν μια πορεία διάγνωσης και θεραπείας ταυτόχρονα. Δεν είναι τυχαίο που ο Κώστας ζωγράφιζε παράλληλα και τις τρεις ενότητες μαζί.

Αντρέας Ιωαννίδης

Ιστορικός Τέχνης

Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών